خانه ملت؛ مطهره میرشکاری: سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران در حالی از روز گذشته(شنبه ۲۳ آبان‌ماه) با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» آغاز به کار کرد، که رشد بیش از ۲۵۰ درصدی قیمت کتاب، از هفته کتاب سال گذشته تاکنون تقریباً راه گفت‌وگوی مخاطب با کتاب را مسدود کرده است و حد عملی شدن این شعار به سمت صفر میل می‌کند.
بر اساس گزارش آماری خانه کتاب در مهرماه هزینه محاسباتی هر صفحه کتاب حدود هزار و ۲۵۰ تومان و میانگین قیمت هر جلد کتاب نزدیک به ۲۵۰ هزار تومان اعلام شده است؛ در حالی که در بازار واقعی قیمت‌ها کمی متفاوت از این آمار است و هزینه هر صفحه در بسیاری از سفارش‌ها به بیش از سه هزار و بعضا تا چهار هزار تومان می‌رسد. قیمت نهایی تعداد قابل توجهی از کتاب‌ها نیز فاصله محسوسی با میانگین‌های اعلام‌شده دارد.
در نتیجه هم‌عصری این رشد قیمت‌ها در بازار کتاب با افزایش هفتگی و روزانه تورم و قیمت کالاهای اساسی، کتاب نتوانسته در مسابقه با هزینه‌های روزمره امتیازی کسب کند؛ لذا از دور مسابقات کالاهای مصرفی خانوار کنار گذاشته شده است و تنها کالاهای با درجه نیاز بالا در سبد خرید مردم باقی مانده‌اند.
کارشناسان و فعالان حوزه نشر، گرانی کاغذ را مهم‌ترین رکن گرانی کتاب و در نتیجه کاهش قدرت خرید مردم می‌دانند، که آمارها هم مبین همین امر است.
یعنی بهای هر بند کاغذ تحریر ۱۰۰ در ۷۰ که آبان‌ماه سال گذشته در بازار به قیمت ۲ میلیون و ۱۵۰ هزار تومان فروخته می‌شد، آبان‌ماه امسال از مرز ۱۱ میلیون تومان عبور کرده و گزارش‌های اخیر حتی از رسیدن قیمت برخی انواع کاغذ به محدوده ۱۲ تا ۱۳ میلیون تومان هم حکایت دارند. این درحالی است که کاغذ تنها یکی از اجزای هزینه تولید است.
گفت‌وگوی اخیر مدیر انتشارات ثالث با یکی ار رسانه‌ها که در آن سهم کاغذ و مواد اولیه مرتبط در هزینه انتشار کتاب را حدود ۶۰ درصد عنوان کرده است؛ در حالی که این سهم در گذشته نزدیک به ۲۰ درصد بود. موید همین موضوع است.
احمد راستینه، نماینده مردم شهرکرد و سخنگوی کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی در گفت‌وگو با خبرنگار خانه ملت هم همانند کارشناسان و فعالان حوزه نشر وزنه سهم گرانی کاغذ را در ترازوی افزایش قیمت کتاب سنگین‌تر از سایر وزنه‌ها می‌داند و معتقد است نزدیک‌ترین مسیر برای کنترل و مدیریت قیمت کتاب به نفع مردم از تقاطع قیمت کاغذ تحریر وارداتی و تسهیل تولید کاغذ وطنی می‌گذرد.
سخنگوی کمیسیون فرهنگی مجلس با اشاره به ضرورت توجه به ترویج فرهنگ کتابخوانی، به‌عنوان یک ضرورت مهم در ارتقاء فرهنگ و هویت ملی، تاریخی و دینی ما که از کتاب به‌عنوان محور مهم تمدن‌سازی یاد می‌شود، بر ضرورت دسترسی آسان و ارزان مردم به کتاب تأکید می‌کند و می‌گوید: از دیرباز و عهد کهن کتابخانه‌های تاریخی ایران در عرصه جهانی و بین‌المللی ممتاز و مورد توجه نخبگان و اندیشمندان جهانی قرار گرفته است و به‌نوعی معرف فرهنگ و فرهیختگی ایرانیان بوده است.
راستینه همچنین با اشاره به تأکید رهبر و امام شهید انقلاب که می‌فرمودند باید به قدری در عرصه کتاب و علم در کشور کار شود که رفرنس‌های جهانی بر پایه زبان فارسی توسعه پیدا کند و دیده شود، اضافه می‌کند: اما متاسفانه در این عرصه دچار کوتاهی‌ها و اشکالات جدی هستیم و امروز یکی از مهم‌ترین معضلات در ترویج فرهنگ کتابخوانی، توجه به هزینه تمام‌شده چاپ و تولید و انتشار کتاب است. طبیعتاً وقتی هزینه تمام شده چاپ، تولید و انتشار آن افزایش پیدا می‌کند و در ادامه هزینه‌های بهره‌برداری و استفاده کنندگان افزایش پیدا خواهد کرد و طبیعتاً سبد فرهنگی و مطالعه ایرانیان کوچکتر خواهد شد.
این نماینده مجلس ضمن ابراز تأسف از افزایش قیمت تمام شده در چاپ تولید و انتشار کتاب در سال‌های اخیر به دلایل مختلف، یکی از دلایل مهم افزایش قیمت کتاب و گرانی‌ها در بازار آن را عدم توجه به تأمین ارز ترجیحی برای واردات کاغذ و همچنین عدم توجه به تکمیل ظرفیت‌های تولید کاغذ در کشور برای بی‌نیاز شدن از واردات کاغذ می‌داند و می‌گوید: با وجود اینکه در سال‌های گذشته سرمایه‌گذاران داخلی و علاقمندان نسبت به ایجاد واحدهای تولید کاغذ اقدامات خوبی انجام دادند، اما به علت گرانی مواد اولیه و عدم توجه به حمایت از عرصه تولید ظرفیت‌های واحدهای تولیدی به‌صورت کامل استفاده نمی‌شود و این دومین دلیل افزایش قیمت کاغذ است.
طبق گفته سخنگوی کمیسیون فرهنگی مجلس واحدهای تولیدی که باید با پیش‌بینی اعتبار و حمایت تسهیلاتی به سرانجام برسد، به رغم تذکرات پی‌درپی کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی، متأسفانه مورد غفلت قرار گرفته است و واحدهای تولیدی از همه ظرفیت خود استفاده نمی‌کنند.
به گفته راستینه در حالی که برخی از واحدهای تولیدیبه سرمایه در گردش نیاز دارند، باز هم سرمایه در گردش واحدهای تولید کاغذ در کشور مورد کم‌مهری قرار می‌گیرد و اولویت‌ها به دیگر موضوعات در تأمین سرمایه در گردش و نقدینگی داده می‌شود.
آمار نگران‌کننده افت و خیزها در شمارگان و تیراژ کتاب‌ها
البته تجربه هم ثابت کرده است که نخستین واکنش طبیعی ناشر وقتی که سرمایه در گردش کاهش پیدا می‌کند و هزینه انتشار هر عنوان افزایش می‌یابد، کاهش شمارگان است. یعنی در حال حاضر علاوه بر افزایش قیمت کتاب، با معضل کاهش شمارگان کتاب هم مواجه هستیم، یعنی در حال حاضر با بازاری روبه‌رو هستیم که در آن قیمت‌ها افزایش، اما شمارگان و امکان تجدیدچاپ کاهش پیدا می‌کند؛ که به اصطلاح آن را رکود تورمی در صنعت نشر می‌نامند.
گزارش آماری خبرگزاری تسنیم از وضعیت بازار نشر در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵ درک ملموس‌تری از این موضوع می‌دهد. براساس این گزارش در این مدت ۴۸ هزار و ۴۸۶ عنوان کتاب منتشر شده که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته، ۶.۴۸ درصد کاهش داشته است.
یافته‌های این گزارش نشان می‌دهد شمارگان متوسط کتاب نیز در ۶ ماهه نخست امسال با افت ۱۲.۶۱ درصدی به ۷۱۴ نسخه رسیده است. از سوی دیگر، تعداد عناوین تجدیدچاپی ۱۷.۵ درصد کاهش یافته و میانگین قیمت کتاب‌های منتشرشده در این دوره به حدود ۲۷۵ هزار تومان رسیده است؛ رقمی که نسبت به دوره مشابه سال قبل، بیش از ۴۰ درصد افزایش نشان می‌دهد.
حمایت از تولید کاغذ داخلی؛ میراث فراموش شده دولت سیزدهم در دولت چهاردهم
امیرحسین ثابتی، نماینده مردم تهران و نایب‌رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی هم در گفت‌وگو با خبرنگار خانه ملت با بیان اینکه متأسفانه حوزه نشر و کتاب هم از افزایش روزافزون قیمت‌ها و تورم در اقتصاد کشور که تقریباً همه کالاها، اجناس و خدمات را شامل می‌شود، مستثنی نیست و مانند موضوعات دیگر مشمول تورم و افزایش قیمت شده است، می‌گوید: متاسفانه به دلیل همین ماجرای تلخ، امروز خریدن کتاب از اولویت بسیاری از خانواده‌ها و افرادی که قبلاً این کار را انجام می‌دادند، کنار رفته است.
نایب رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس هم افزایش بهای کاغذ در بازار را متهم اصلی افزایش قیمت کتاب عنوان و اضافه می‌کند: در دولت شهید رئیسی علی‌رغم اینکه افزایش قیمت ارز و تورم سالانه هم وجود داشت اما اتفاق خوبی که در حوزه نشر و کتاب افتاد، این بود که وزارت ارشاد و وزارت صمت گام‌های خوبی برای حل تأمین کاغذ کتاب در داخل کشور برداشته بودند و شاید اگر عمر دولت سیزدهم طولانی‌تر می‌شد، امروز با افزایش قیمت کمتری در حوزه کتاب و بازار مواجه می‌شدیم، اما متاسفانه با تغییر دولت این سیاست و رویکرد توجه و کمک به تولید داخلی خیلی ادامه پیدا نکرد و در نتیجه امروز افزایش قیمت‌ها در حوزه کتاب به جایی رسیده است که بسیاری از خانواده‌ها و افراد کتاب‌خوان، علی‌رغم تمایل به خرید کتاب عملاً امکان این کار را ندارند.
افت متوسط شمارگان و تیراژ کتاب که در گزارش تسنیم از وضعیت نشر در ۶ ماهه نخست امسال هم به آن اشاره شده بود، را هم می‌توان یکی از بازیگرهای موثر در چرخه و دور گرانی کتاب دانست. چراکه میان تیراژ کتاب و قیمت تمام‌شده آن یک تناسب معکوس وجود دارد؛ یعنی هرچه تیراژ کتاب بالاتر برود، قیمت تمام‌شده هر نسخه نیز پایین‌تر می‌آید؛ که این رابطه نشان می‌دهد اگر بتوانیم مردم را کتاب‌خوان کنیم و تعداد کتاب‌های خریداری‌شده افزایش پیدا کند، قیمت تمام‌شده کتاب نیز کاهش خواهد یافت.
سهمی که کاهش شمارگان کتاب در افزایش قیمت آن دارد!
احمد راستینه، سخنگوی کمیسیون فرهنگی مجلس در این باره می‌گوید: مشکلی که واحدهای انتشاراتی در بحث چاپ و انتشار عناصر تولیدی از جمله کتاب و سایر موضوعات مطبوعاتی و چاپی دارند، سبب شده که بسیاری از ناشران از چاپ انبوه کتاب ممانعت و خودداری کنند و چاپ حداقلی کتاب، طبیعتاً افزایش قیمت تمام شده آن را به دنبال دارد و وقتی تقاضای مورد نیاز پاسخ داده نمی‌شود، هر واحد مجلد طبیعتاً با افزایش قیمت روبرو خواهد شد.
خروج کتاب از سبد خرید مردم؛ مسئله اقتصادی یا چالش فرهنگی!؟
البته برخی صاحب‌نظران معتقدند خارج شدن کتاب از سبد خرید مردم، پیش از آنکه فقط یک مساله اقتصادی باشد، یک مسئله و چالش فرهنگی است؛ که از حدود ۲ دهه گذشته در نتیجه سیاست‌های نادرست فرهنگی شکل گرفته، ریشه دوانیده و به تدریج رفتار جامعه را نسبت به کتاب و کتابخوانی تغییر داده است. در چنین شرایطی باید علاوه بر مدیریت قیمت کتاب، با راهکارهای تشویقی و ترغیبی دیگر مخاطب را دوباره به بازار کتاب بازگرداند.
راستینه عدم پیش‌بینی یارانه فرهنگی در سرانه مصرف هر خانوار ایرانی را از جمله عوامل خروج کتاب از سبد خرید مردم عنوان و تصریح می‌کند: امروز با توجه به افزایش قیمت‌هایی که اشاره و بحث شد، افراد و خانوارها امکان تهیه کتب مورد علاقه خود برای استفاده را کمتر دارند. ما در عرصه‌های معیشتی که با همین افزایش قیمت‌ها مواجه هستیم، کالابرگ و یارانه‌های حداقلی را برای کمک به معیشت مردم در نظر گرفتیم، اما در عرصه فرهنگ مخصوصا برای افزایش سرانه مطالعه و تأمین و تهیه کتب مورد نیاز ایرانیان، که از نظر اهمیت هم‌تراز با کلاهای اساسی معیشتی است، هیچ یارانه فرهنگی و حمایتی یا به اصطلاح کالابرگ فرهنگی برای افراد و خانوارها پیش‌بینی نکردیم؛ در نتیجه هر روز سرانه مطالعه در کشور کاهش پیدا می‌کند و در غیاب کتاب خوب که غنی‌ترین کالای فرهنگی است، عرصه‌ها و فضای مجازی به‌صورت انبوه جایگزین مطالعه کتاب و مسابقات چاپی و نشری شده است.
سخنگوی کمیسیون فرهنگی مجلس با تأکید بر اینکه یارانه‌های مقطعی مانند بن خرید کتاب در نمایشگاه کتاب یا هفته کتاب و کتابخوانی پاسخگوی مسئله کتابخوانی و دسسترسی ارزان و آسان مردم و نیاز و ضرورت جامعه ما نیست، عنوان می‌کند: این راهبرد نه‌تنها برای کنترل قیمت‌ها موثر نیست، بلکه این یارانه حداقلی عملاً پیام خطایی است که در فضای کتاب و کتابخوانی ما منتشر می‌شود؛ اما متأسفانه مسئولان با همین یارانه حداقلی هفته کتاب تلاش می‌کنند کم‌کاری خود در تامین نیازمندی کاغد ناشران و کاهش هزینه‌های تولید کتاب را پوشش بدهند. درحالی که طبیعتاً ترک فعل‌ها در تکمیل واحدهای تولیدی و استفاده حداکثری از واحدهای تولیدی داخل. بههیچ عنوان با یارانه حداقلی هفته کتاب جبران نخواهد شد.
راستینه با اشاره به اینکه در کمیسیون فرهنگی مجلس جلسات متعددی در این موضوع و در جهت کمک به حل مسئله کاغذ داشتیم؛ تصریح می‌کند: حتی در یکی از همین جلسات اخیر، آقایان مسئول نسبت به تکمیل واحدهای نیمه‌تمام و همچنین حمایت از سرمایه در گردش برای استفاده حداکثری از ظرفیت واحدهای تولیدی متعهد شدند که به میدان بیایند و کمک کنند، اما متأسفانه به خاطر آنکه معمولاً در جنگ موشک‌ها دیده می‌شوند و ملاحظات امنیتی و سایر ملاحظات دیگر در اولویت قرار می‌گیرد، متأسفانه ضربات سنگینی که به عرصه فرهنگ و کتاب وارد می‌شود، مورد غفلت و این حمایت‌ها تحت شعاع سایر اولویت‌ها قرار گرفت.
ثابتی، نایب‌رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس نیز با اشاره به کم‌کاری دولت در بحث تامین کاغذ تحریر مناسب و با اشاره به جلساتی که در کمیسیون فرهنگی در این باره داشتند، می‌گوید: صحبت‌هایی هم با بعضی از مجموعه‌ها و دستگاه‌های مرتبط در دولت انجام شده است، اما احساس می‌کنم آن اراده اصلی که باید برای تولید کاغذ در داخل برای کاهش هزینه‌های تولید کتاب در دولت وجود ندارد و حتی بعضی از مقامات دولتی در جلسات استدلال‌های نقطه مقابل این مسئله را مطرح کردند، مبنی بر اینکه شاید تأکید بر خودکفایی در حوزه کاغذ برای بازار نشر داخل کشور خیلی هم اولویت نداشته باشد.
وی با همه این احوال ابراز امیدواری می‌کند که در این یک سال و چند ماه باقی مانده از عمر مجلس دوازدهم بتوانند در کمیسیون فرهنگی مجلس با همکاری و همراهی مسئولان وزارت فرهنگ و سایر دستگاه‌هایی که در این ماجرا نقش دارند، قدمی به سمت حل این ماجرا بردارند یا حداقل با کمک به تولیدکننده‌های کاغذ در داخل کشور کاری کنند تا این فشار تورمی روی کاغذ و کتاب، حداقل کمتر از میزان فعلی باشد.
چه کسی کتاب را از سبد خرید خانوار خارج کرد!؟
با همه این واقعیت‌ها و تفاسیر باید توجه داشت که مسائل بازار نشر و کتاب صرفاً اقتصادی نیست و شرایط اجتماعی و روانی جامعه، جنگ و نااطمینانی نسبت به آینده و عوامل دیگری هم بر رفتار مصرف‌کننده اثر می‌گذارد و کتاب را از اولویت‌های خرید خانوار کنار می‌گذارد؛ که البته این نحوه غیاب کتاب را نباید به معنای عدم یارانه کاهش علاقه به مطالعه در جامعه برداشت کرد و هزینه کاهش سرانه مطالعه را از جیب جهان‌سومی بودن و نزول فرهنگ جامعه حساب کرد.
آنچه که روشن است، حذف اختیاری یا خروج اجباری کتاب از سبد خرید مردم چه به دلیل گرانی کاغذ و دیگر هزینه‌های تولید و چه به دلیل سیاست‌های اشتباه فرهنگی در یکی دو دهه اخیر، از سفره وزارتخانه فرهنگ و ارشاد اسلامی نان می‌خورد و هر روز فربه‌تر می‌شود. حال آنکه وظیفه وزارتخانه فرهنگ به‌عنوان ولی دم و قیم کتاب این است که هرچه گندم دارد در آسیاب ترویج کتاب و کتابخوانی بریزد و کتاب را ارزان و آسان به دست مردم برساند.
روند پیشروی خروج کتاب از کالاهای مصرفی مردم، نشان می‌دهد سیاست پرداخت یارانه‌های مقطعی در ایام کوتاه هفته کتاب و نمایشگاه‌های استانی و بین‌المللی کتاب تهران به‌عنوان موثرترین راهکار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای نجات بازار کتاب و تشویق مردم به کتابخوانی، تاثیر چندانی نداشته و از کتاب یک فرزند بدسرپرست ساخته که گرفتار یک بیماری خطرناک است، که به جای مداوا، گاه به گاه توسط پدرش تنها نوازش می‌شود. /
پایان پیام
نظر شما