به گزارش خانه ملت؛ فرهاد شهرکی نماینده مردم سیستان و نایب رئیس اول کمیسیون انرژی مجلس در یادداشتی با عنوان «مهندسی همبستگی در عصر چندپارگیِ شناختی؛ واکاوی راهبردی پیام صوتی رئیس مجلس شورای اسلامی» به بررسی ابعاد مختلف پیام صوتی دکتر قالیباف و از منظر نظریه های ارتباطات اجتماعی پرداخت.

متن این یادداشت به شرح زیر است:

فراتر از یک فراخوان معمول

پیام صوتی اخیر رئیس مجلس شورای اسلامی خطاب به مردم را نمی‌توان صرفاً یک توصیه اخلاقی یا کنش سیاسیِ مقطعی تلقی کرد. این پیام، در چارچوب «نظریه ارتباطات بحران» و در امتداد مفهوم «نهادهای خط‌مقدم اعتمادساز»، یک کنش ارتباطی راهبردی برای بازآراییِ سرمایه اجتماعی در شرایطی است که جامعه با پدیده «چندپارگی شناختی» مواجه است. تحلیل این پیام از منظر «کارکردگرایی ساختاری» در جامعه‌شناسی سیاسی و «تحلیل گفتمان انتقادی» نشان می‌دهد که رئیس قوه مقننه، وحدت را نه به‌عنوان یک شعار ایدئولوژیک، که به‌مثابه یک «پیش‌نیاز کارکردی» برای عبور از «بحران‌های انباشتی» معرفی می‌کند.

بدنه اصلی تحلیل: لایه‌های پنهان در پیام وحدت

۱. چارچوب‌بندی مجدد مسئله: از وحدت شکلی به انسجام کارکردی

تحلیل مضمون پیام رئیس مجلس نشان می‌دهد که ایشان آگاهانه از مفهوم «وحدت» در برابر «اتفاق» استفاده کرده‌اند. این تمایز در علم سیاست، یادآور دیدگاه افلاطونی-ارسطویی است که وحدت را در «هماهنگی اجزای ناهمگون» جستجو می‌کند، نه در یکسان‌سازی.

رئیس مجلس با بهره‌گیری از «عقلانیت ارتباطی» هابرماس، به دنبال خلق یک «زیست‌جهان» مشترک است که در آن، اختلاف سلایق سیاسی و جناحی، ذیل منافع ملی و امنیت هستی‌شناختی جامعه تعریف شود. پیام ایشان تلاشی برای گذار از «وحدت منفعل» (تنها نبودنِ فیزیکی کنار هم) به «انسجام فعال» (هم‌افزایی برای حل مسئله) است. به زبان کارشناسی، رئیس مجلس در حال برجسته‌سازی «منافع همپوشان» گروه‌های مرجع جامعه در مواجهه با تهدیدات خارجی و چالش‌های اقتصادی است.

۲. پادزهرِ «شکاف‌های فعال‌شده»: بازتولید سرمایه اجتماعی

در ادبیات علوم سیاسی معاصر، شکاف‌های اجتماعی زمانی خطرناک می‌شوند که توسط نخبگان سیاسی «فعال‌سازی» گردند. پیام رئیس مجلس یک مداخله ضرب‌درَبی در جهت «غیرفعال‌سازی» یا «تعدیل» این شکاف‌ها از طریق فراخواندن به «هویت ملی» به‌عنوان بالاترین لایه هویتی است.

ایشان با تشخیص درستِ «تله قطبی‌سازی»، تلاش کرده‌اند تا مفهوم «دشمن مشترک» را از سطح جناحی به سطح ملی ارتقا دهند. این راهبرد در روانشناسی سیاسی، مبتنی بر «نظریه هویت اجتماعی» است که نشان می‌دهد تأکید بر هویت فراگیر ملی می‌تواند مرزهای درون‌گروهیِ خُرد را کمرنگ کند. پیام صوتی، یک فراخوان برای تشکیل «جبهه متحد شناختی» در برابر التهاب‌آفرینی‌های بیرونی است.

۳. عقلانیت حکمرانی در سپهر احساسات عمومی

انتخاب مدیوم «پیام صوتی» یک انتخاب تصادفی نبوده است. این قالب رسانه‌ای، بر اساس «نظریه غنای رسانه‌ای»، امکان انتقال «نشانه‌های فرازبانی» مانند لحن صدا و احساسات نهفته در کلمات را فراهم می‌کند که متن نوشتاری فاقد آن است. رئیس مجلس با این انتخاب، به دنبال ایجاد رابطه‌ای صمیمانه و مبتنی بر «اعتماد شخصی‌شده» بوده است.

نکته کلیدی در تحلیل کارشناسی، ترکیب «همدلی عاطفی» با «منطق هزینه-فایده» در پیام است. رئیس مجلس صرفاً به التماس برای مهربانی بسنده نکرده، بلکه با اشاره به هزینه‌های مادی و امنیتی تفرقه، یک «عقلانیت بقا» را به مخاطب عرضه می‌کند. این یعنی تزریق «واقع‌گرایی انتقادی» در رگ‌های گفتمان امید.

۴. کارویژه پارلمان: از تقنینِ حقوقی تا تقنینِ اخلاق اجتماعی

این پیام، تحولی در تعریف «کارویژه نمایندگی» نیز محسوب می‌شود. رئیس قوه مقننه نشان داد که پارلمان فراتر از تصویب قوانین، مسئول «تقنینِ اخلاق همبستگی» و «مهندسی احساسات عمومی» در وضعیت‌های اضطراری است. این همان مفهومی است که «امیل دورکیم» از آن به «وجدان جمعی» تعبیر می‌کند که برای جلوگیری از «آنومی» ضروری است. رئیس مجلس با این کنش، جایگاه نهاد پارلمان را به‌عنوان «خانه ملت» و پناهگاه روانی-اجتماعی شهروندان بازتعریف کرده است.

جمع‌بندی:

پیام رئیس مجلس شورای اسلامی یک «مداخله راهبردی» در سطح «امنیت نرم» و «مدیریت ادراکی» جامعه است. پیشنهادات کارشناسی ذیل برای پی‌گیری این رویکرد در فضای رسانه‌ای و اجرایی کشور ارائه می‌شود:

1. گفتمان‌سازی معکوس: نخبگان و تریبون‌های رسمی باید از کلیشه‌سازیِ شعار وحدت پرهیز کرده و در عوض، «تفرقه» را به‌عنوان یک «ابرچالش امنیتی» که مستقیماً معیشت و امنیت روزمره مردم را نشانه می‌گیرد، صورت‌بندی کنند.

2. تقویت دیپلماسی پارلمانی عمومی: این سبک از ارتباط مستقیم و بی‌واسطه رئیس مجلس باید به یک رویه دائمی تبدیل شود تا شکاف اعتماد میان نهادهای حاکمیتی و افکار عمومی ترمیم شود.

3. تشکیل کارگروه انسجام ملی در مجلس: با عنایت به این پیام، تشکیل یک کارگروه تخصصی ذیل کمیسیون امنیت ملی یا اصل نود برای «پایش مستمر شکاف‌های اجتماعی فعال‌شده» و ارائه هشدارهای سیاستی پیشنهاد می‌ شود.

رئیس مجلس شورای اسلامی به درستی تشخیص داد که مهم‌ترین نبرد جاری، جنگ روایت‌ها بر سر «امید» و «انسجام» است. فهم این سطح از کنش سیاسی، نیازمند عبور تحلیلگران از تحلیل‌های سطحیِ جناحی و ژئوپلیتیک صرف و ورود به لایه‌های روانی-جامعه‌شناختی سیاست‌ورزی است./

پایان پیام